Shakespeare yazın hayatı boyunca Romalılarla ilgili olarak sadece beş eser vermiştir; Titus Andronicus, Julius Caesar, Anthony and Cleopatra, Coriolanus, ”The Rape of Lucree” (şiir). Biz şimdi Caesar’ın üstünde duracağız. 

1599 da Shakespeare ve arkadaşlarının kurduğu the Globe Theatre’in (Globe Tiyatrosu) açılışını yapan Julius Caesar herkesin ağzına pelesenk olan, literatürde büyük önemi olan “Sen de mi Brutus?” sözü ile modern insanın aklında yer etmiştir. Öncesinde de dediğimiz gibi bu dizeyi Shakespeare’i bilen bilmeyen herkes bilir. Şimdi gelelim oyun bize ne anlatmak istiyor:

Bilindiği gibi Shakespeare oyunlarının konularını başka yerlerden alır; Caesar için (ve diğer Romalı oyunları için de) Plutarch’in Lives of the Noble Grecians and Romans (Asil Yunan ve Romalıların Yaşamları) kitabından alır. Plutarch bir cumhuriyetçi olduğu için kitapta Caesar’a karşı bir tutum sergilemektedir. Shakespeare ise bunu müphem bir havada alıntılar. Diğer tüm Shakespeare karakterleri gibi Caesar da ne tam beyaz ne de tam siyah olarak anlatılır. 

Oyun, Roma Senato’sunun Pompey the Great’i (Muhteşem Pompeius) sole consul (tek konsül) yaptığını öğrenen Galya muzafferi, ikili konsül döneminin diğer konsülü Caesar’in, Pompeius ile olan İç Savaş’ından da muzaffer çıkışından Roma kentine dönüşüne perde açar. Kader ne hoşluk etmiştir ki döndükleri gün Roma’da Lupercal festivali (bir çeşit bereket festivali) vardır ve şehir hem bunun için hem de Caesar’ın şanlı dönüşü için süslenmektedir. Oyunun en başında gördüğümüz iki Tribunes*’un konuşması ile halk arasında Caesar’a karşı olanlar da vardır. (Tarihi bir gerçektir ki Julius Caesar halk tarafından çok sevilmiş ve sayılmış bir adamdır, belki de ilk imparator olacakken öldürülmesi onu seven halk için bir talihsizlik diye adlandırılabilir miydi?)


Caesar kendini bir yarı-tanrı (belki de bir tanrı) olarak göstermeyi seven bir adam. Shakespeare de ustaca bunu bir cümle ile göstermiştir; aslında sadece ölümlü bir insandır Caesar da.

Oyunun orta sahnesinde öldüğü için Caesar için oyunun kahramanı demek pek doğru olmayabilir, ama eponymous hero (oyuna adını veren kahraman) odur. Caesar yerine bu görevi Brutus rahatlıkla devralabilir (hatta Cassius’u da ekleyebiliriz). Brutus ve Caesar çok yakın iki dosttur; lakin birisi tüm nesli boyunca tiranlarla savaşmış ve Cumhuriyeti Roma’ya getirmiştir, bir diğeri ise İmparator olma isteğiyle yanmaktadır. Bu tüm oyun boyunca Brutus’un yaşadığı büyük bir dilemma halini alır; can dostunu öldürmeli midir yoksa cumhuriyetin elden gitmesine izin mi vermelidir. Hepimizin bildiği gibi Brutus, Cassius’un da sinsi planları ile, Caesar’i öldürür. Bir rivayete göre öldürürken de şu sözleri söyler; sic semper tyrannis (tiranlara hep böyle olur).

Roma’da var olan sınıf farklılıklarını Shakespeare oyunda da göstermiştir, hatta Patrician(aristokrat) sınıfına dahil olan Casca halkın ne denli pis koktuklarından, dönek olduklarından, eğitimsizliklerinden vs. bahseder. Oyun içinde çok da güzel bir sahne vardır, bu halkın akıl almaz hareketlerini göstermek için; Caesar’ın ölümünden sonra Anthony’nın yaptığı konuşmadan etkilenenler çılgınlar gibi etrafta dolanmakta ve suikasta kim dahil olduysa öldürmek istemektedirler, bazı isimler kulaktan kulağa dolanmaktadır, oralardan geçen zavallı şair Cinna, isim benzerliği yüzünden suikaste katılan Cinna zannedilir, daha sonrasında kendisinin şair olduğunu söylediğinde ise onu “kötü dizeleri için” öldürürler. Bu kalabalığın akıl sağlığı hiç de yerinde değil görüldüğü üzere.

• Karakterler

• Betimlemeler (imageries)

En göze çarpan betimlemeler Brutus üstüne Cassius ve Casca’nın yaptığı  alchemical imagery(simya);
asıl ve onurlu Brutus’u altına benzetiyorlar ve kendi kurnazlıkları ile onu altından adi metale çevirmeye çalışıyorlar. Bu durumda şunu sorabilirsiniz; peki çevirebiliyorlar mı? Teknik olarak bu pek mümkün bir şey değil, çünkü altın dönüştürülebilen bir metal değildir dolayısıyla ne tarz bir işleme girerse girsin değişim göstermez. Ama diğer yandan denilebilir ki Brutus oyun boyunca büyük bir değişim gösterdi, Caesar’i öldürdü ve yaşadığı vicdan azabı ile de intihar etti.

• Anakronizmler; 

Bu oyunda Shakespeare’in yaptığı en ünlü tarih yanılgıları var: ilki Perde I, Sahne I de Cassius Brutus’ten Casca’nin gömleğinin kolundan çekerek durdurmasını ister. Oyun Roma’da geçtiği için ve tüm karakterler Toga adı verilen kolsuz giysileri giydikleri için bu bir anakronizmdir.

İkincisi; (en ünlü olanı) Perde II, Sahne I de Brutus ve arkadaşlarını konuşması arasında bir saat vuruşu duyulur; daha saatin icat edilmediği bir dönemde saatin vuruşunun duyulması da bir anakronizmdir.

Sonuncusu ise; (bence oldukça komik bir hatadır) Perde IV, Sahne III de Brutus cebinden bir “cep kitabı” çıkartıp okumak ister, sonra masasına gelip okumakta olduğu kitabın “sayfasının” değiştirildiğini söyler. Tabii ki Brutus yaşarken parşömen adı verilen kağıtlara rulo şeklinde yazılırdı şimdi kitap dediğimiz parşömenler, ve matbaa da yoktu ki bir cep kitabı yapıversinler.   

Edebiyatla ilgisi olan olmayan neredeyse herkes “Sen de mi, Brutus?” lafına aşinadır. Bu ünlü replik Shakespeare’in Julius Caesar adlı oyununda, Caesar’ın azından dökülen son sözlerden birisidir. Bu dönem bu metne çalıştığımız için asıl metinle birlikte Türkçeye çevrilmiş metinlere de baktım. İş Bankası’ndan çıkan, Sabahattin Eyüpoğlu çevirisine ve asıl metne bakınca, çeviride neredeyse hiçbir şey olmadığını fark ediyorsunuz. Replikler manalarını yitiriyor, Shakepseare’in kurduğu sözcük oyunları yerle bir oluyor. 

Oyun, ana karakteri aynı zamanda da kitaba adını veren Julius Caesar’e yapılan suikasti ve akabinde olan olaylara yer veriyor. Caesar’in kendini kral ilan edip cumhuriyeti bitireceğinden tiranlığı yeniden getireceğinden korkan bir sürü aristokrat vardır, Caesar halk tarafından çok sevilen ve sayılan bir komutan olarak Roma’ya geri döner, kendisi yarı-tanrı olarak insanlara tanıtır, kendisinden üçüncü şahıs olarak konuşur: “Caesar şunu yapar”, “Caesar düşer..”

Shakepseare çok güzel bir replik ile Caesar’ın ne kadar tanrı gibi davransa da insan olduğunu gösterir.  Roma’ya döndüğü gün Caesar’i karşılamak ve zaferini kutlamak için bir geçit töreni hazırlanır, kalabalığın içinde bir kahin Caesar’a seslenir ve müziği bile susturur onun üstüne Caesar şöyle der: 

“Caesar is turn’d to hear” bizim cümlemiz, burada Caesar kendinden yine üçüncü şahısta bahseder ama “turn’d” (döndü) der. Caesar niçin kahini dinlemek için dönüyor, çünkü bir kulağı sağır. Herhangi bir ölümlü insan gibi, onun da kusurları var. Ve bu cümle bunu çok güzel bir şekilde özetler. Pekala Eyüpoğlu bu cümleyi nasıl çevirmiş:

Burada kullandığı “durmak”, “dönmek” ile aynı anlamı kesinlikle vermiyor. Gerçi kitabın başından hangi edisyonu kullandığını yazmadığı için Eyüpoğlu belki de elindeki metinden doğru bir şekilde çevirdi bu repliği. O zaman da bunu başında belirtmediği için hatalı bir çeviri haline geliyor bu metin. Bu tarz hatalar metnin içinde ziyadesiyle mevcut.  

Zevk için okuyan bir okuyucu rahatsız etmeyecek bu ufak hatalar, bizim gibi profesyonel okuyucu mutlaka rahatsız eder (/etmeli). Cevat Hocamın deyişiyle noktalayayım yazıyı, hocam şöyle der “Bizler masum okuyuculardan ziyade birer suç ortağı olarak okuyoruz.” 

 

1579 da Stephen Gosson’un yazdığı The School of Abuse’a cevap mahiyetindedir. Gosson yazdığı bu metinle edebiyata (bilhassa dramaya) Puritan bir saldırı gerçekleştirir ve eseri Sidney’e atfeder. Puritan olduğunu özellikle belirtiyorum çünkü Puritanlar eğlenceli olan her şeye karşılar ve İngiltere’de tiyatroların bir dönem kapatılmış olmasının da başlıca sorumluları onlar. An Apology for Poetry’de Sidney’in bu saldırıya verdiği cevapları görüyoruz.

1. Deniyor ki, insan vaktini şiirden daha öğretici şeylerle harcamalı. Sidney ise şöyle düşünüyor, yukarıda da söylemiştik, şiir hem öğretici hem de erdemlerle yöneliktir.
2. Şiirin kötülüklerin ana kaynağı olduğu, söyleniyor. Sidney ustaca şöyle diyor, bir insan herhangi bir şey bilgilendirmiyorsa (i. maddede şiirin öğretici olmadığını iddia etmişlerdi) o halde şair nasıl olur da yalan söyler. Birisinin yalan söyleyebilmesi için önce bilgilendirmesi gerekir.
3. Şiirin, insanın aklını gerektiği gibi kullanmamasına ve onu şehvet ve günah dolu aşka yönlendirdiğinden gem vuruyorlar. Sidney bu saldırıdan güzel bir örnekle çıkıyor, şiirin gerektiği gibi kullanılmadığında zararlı olabileceğini kabul ediyor, tıpkı tıp biliminin zehir yapmak için suistimal edilmesi gibi.
4. Bu sefer, son taarruz olarak olarak Plato’u öne sürüyorlar ve onunRepublic (Devlet) adlı eserinde sanatçıları kovduğunu söylüyorlar. Sidney kendi yanında olduğuna yürekten inandığı Plato’yu savunuyor, onun şairlere değil şiirin suistimal edilmesine karşı olduğunu söylüyor, Plato’nun şairlerin başı olduğunu ve Caesar, Aristotle, Plutarch gibi ustaların onu nasıl onurlandırdığını anlatıyor.